Međusektorska radna grupa za praćenje sprovođenja Reformske agende Republike Srbije, koju čine predstavnici Nacionalnog konventa o Evropskoj uniji, Centra za evropske politike i Fondacije za otvoreno društvo Zapadnog Balkana, objavila je prvi nezavisni izvještaj o sprovođenju reformi predviđenih evropskim Planom rasta za Zapadni Balkan, upozoravajući na ozbiljne nedostatke u gotovo svim ključnim oblastima.
Prema njihovoj analizi, od 34 reformska koraka čiji su rokovi za realizaciju istekli do kraja 2025. godine, Srbija je u potpunosti ispunila samo šest, što predstavlja stopu uspješnosti od svega 18 posto.
U izvještaju se navodi da Srbija trenutno ne ispunjava ni osnovni uslov koji se odnosi na demokratske mehanizme i vladavinu prava.
Kao razloge ističu reakcije državnih institucija na proteste nakon tragedije u Novom Sadu, navode o prekomjernoj upotrebi sile, probleme tokom lokalnih izbora, smanjivanje nezavisnosti pravosuđa te kontinuirano pogoršanje medijskih sloboda.
Iz perspektive Bošnjaka Sandžaka, ovakvi nalazi imaju poseban značaj. Manjinske zajednice svoje interese i prava ostvaruju upravo kroz funkcionisanje demokratskih institucija, nezavisnog pravosuđa, slobodnih medija i poštenih izbornih procesa. Slabljenje tih mehanizama direktno utiče i na mogućnost manjinskih zajednica da ravnopravno učestvuju u društvenom i političkom životu.
Posebno zabrinjavaju nalazi koji se odnose na izborni proces. U izvještaju se navodi da je radna grupa za unapređenje izbornog procesa prestala s radom, dok revizija biračkog spiska nije završena. Istovremeno, ukazuje se na organizovane nepravilnosti tokom lokalnih izbora održanih u martu ove godine.
Autori izvještaja ocjenjuju da ni medijske reforme nisu dale očekivane rezultate. Ukazuje se na probleme u radu Regulatornog tijela za elektronske medije (REM), nedovoljnu nezavisnost regulatornih institucija i brojne manjkavosti u sistemu finansiranja medijskih sadržaja. Takvo stanje posebno pogađa lokalne i manjinske medije, uključujući i one koji informišu građane na bosanskom jeziku.
“Usvojeni tekstovi ne obezbjeđuju efektivnu funkcionalnu nezavisnost REM-a, ne rješavaju pitanje prikrivenog političkog oglašavanja i zadržavaju koncentraciju ovlašćenja kod generalnog direktora javnog medijskog servisa“, stoji u izvještaju.
Jedan od najupečatljivijih zaključaka izvještaja jeste da su brojne reforme sprovođene kroz zatvorene procese, bez značajnijeg uključivanja civilnog društva i zainteresovane javnosti. U više slučajeva konsultacije su bile kratke, organizovane tokom praznika ili bez adekvatnog javnog učešća.
Za Sandžak je posebno značajno što se u dokumentu gotovo uopšte ne spominju nacionalne manjine. Izostala je analiza pitanja proporcionalne zastupljenosti manjinskih zajednica u državnim institucijama, službene upotrebe bosanskog jezika, obrazovanja na bosanskom jeziku, kao i ekonomskog razvoja nedovoljno razvijenih područja poput Sandžaka.
Izvještaj upozorava i na moguće finansijske posljedice. Srbiji je kroz evropski Instrument za reforme i rast dostupno ukupno 1,586 milijardi eura, ali zbog neispunjavanja brojnih obaveza postoji realna opasnost da dio sredstava bude izgubljen do kraja 2028. godine.
Takav scenario mogao bi imati negativne posljedice i za Sandžak, imajući u vidu da su evropski fondovi često među ključnim izvorima finansiranja infrastrukturnih i razvojnih projekata u ovom dijelu Srbije.
Sveukupno, izvještaj šalje upozoravajuću poruku da zastoj reformi ne predstavlja samo problem na evropskom putu Srbije, već i potencijalnu prijetnju za funkcionisanje demokratskih institucija od kojih zavisi zaštita prava nacionalnih manjina, uključujući i bošnjačku zajednicu u Sandžaku.